NOS Nieuws - Algemeen

Nederland heeft grootste inkomenskloof tussen vrouwen en mannen van de EU

9 hours 20 minutes ago

Veel jonge vrouwen in Nederland vallen uit door stress en mentale klachten. Dat heeft te maken met het feit dat veel moeders weinig geld verdienen, is één van de conclusies van het jaarlijkse gendergelijkheidsonderzoek van EU-instelling EIGE.

Frankrijk is het land in de Europese Unie waar vrouwen en mannen de meest gelijke kansen hebben. Nederland staat op plek vijf. Het onderzoek laat vooral zien dat er in alle 27 EU-lidstaten nog lang geen gelijke kansen voor iedereen zijn.

Frankrijk scoort bijvoorbeeld 74,8 op een schaal van 100. Met het huidige tempo zal het meer dan vijftig jaar duren voordat vrouwen en mannen in Europa gelijke mogelijkheden hebben op het werk en thuis, concluderen de onderzoekers.

Dit keer staat Zweden voor het eerst niet bovenaan de Europese lijst. Dat komt vooral doordat er het afgelopen jaar veel topvrouwen zijn bijgekomen in Frankrijk. "En dan met name binnen nationale sportbonden die zijn verbonden aan de Olympische Spelen", zegt EIGE-hoofdonderzoeker Maruša Gortnar tegen de NOS.

"Dit is waarschijnlijk gelinkt aan het feit dat Parijs de Olympische Spelen organiseerde. Daardoor is er meer aandacht gekomen voor gelijke representatie op machtsposities binnen de sport in Frankrijk."

'Kennis' doet het goed

EIGE heeft officiële data gebruikt om vertegenwoordiging en kansengelijkheid op zes maatschappelijke terreinen te meten: gezondheid, tijdsbesteding, macht, geld, werk en kennis. Opgeteld krijgt Nederland 70,7 uit 100 punten. Dat is een kleine stijging (+1,2) ten opzichte van vorig jaar.

Nederland scoort vooral hoog op het vlak van kennis: vrouwen hier zijn relatief goed opgeleid. Ook qua tijdsbesteding krijgt Nederland een hoge score. Dat komt doordat er hier meer mannelijke mantelzorgers zijn dan in veel andere landen, maar het leeuwendeel van de mantelzorg komt bij vrouwen terecht.

Als het gaat om werk en geld is de genderongelijkheid in Nederland heel groot, concludeert EIGE. In geen enkel ander EU-land is de inkomenskloof (het verschil tussen hoeveel vrouwen en mannen verdienen in een jaar) zo groot als bij ons.

Lagere salarissen

Dat komt niet alleen doordat de meeste Nederlandse vrouwen parttime werken; opvallend veel vrouwen werken hier ook in sectoren met lagere salarissen. Volgens de onderzoekers gaat dat om de zorg, horeca, service en schoonmaak. In andere landen zie je relatief meer mannen in deze branches.

De ongelijkheid is extra nijpend in Nederland als het gaat om de gezondheid van alleenstaande ouders. In geen van de andere landen is de gezondheid van alleenstaande moeders ten opzichte van alleenstaande vaders zo slecht.

Stereotypen voorbij?

Eén van de redenen achter de aanhoudende genderongelijkheid is de uitgebreide opvatting dat vrouwen beter zijn in zorgtaken dan mannen, zegt Mara Yerkes, hoogleraar sociaal beleid aan de Universiteit Utrecht.

"Het onderwijs en de zorg zijn sectoren waar je vaak makkelijker in deeltijd kunt werken en flexibele werkarrangementen kunt bereiken. Zolang vrouwen worden gezien als primair verantwoordelijk voor het kind, dan zullen ze ook vaker in die sectoren gaan werken."

De Nederlandse overheid wil gendergelijkheid bevorderen, maar doet volgens Yerkes niet genoeg om dat te bereiken. "Er zijn inderdaad grote stappen gezet de afgelopen jaren, zoals betaald ouderschapsverlof, maar omdat het slechts deels betaald is, zie je dat veel mannen geen of weinig verlof opnemen. Dan werkt het beleid ook niet voldoende."

Weinig besef van de risico's

Volgens onderzoeker Maruša Gortnar van EIGE moeten mensen zich afvragen hoe ze keuzes maken: "Als vooral vrouwen zeggen dat ze voor de kinderen willen zorgen en minder uren willen draaien, zijn we dan de stereotypen voorbij? Ik zou zeggen van niet."

Volgens EIGE is het vooral een probleem dat vrouwen in Nederland zo financieel kwetsbaar zijn. Dat vertaalt zich in stress, armoede en een slechtere gezondheid voor vrouwen na een scheiding.

"Juist omdat de economische kloof tussen vrouwen en mannen zo groot is in Nederland, zou er meer aandacht moeten komen voor financiële onafhankelijkheid", zegt Gortnar. "Dat gaat deels om overheidsbeleid, maar het lijkt er ook op dat er meer besef moet komen van de risico's onder burgers."

Oudste sinterklaasgedicht van rond 1640 ontdekt: 'Beetje knullige rijm'

10 hours 16 minutes ago

In het Gelders Archief in Arnhem is het oudste sinterklaasgedicht van Nederland gevonden. Het gedicht is zo'n 380 jaar geleden door een edelman geschreven. Ook in dit sinterklaasgedicht zaten al grappen.

Johan Oosterman, hoogleraar Oude Nederlandse Letterkunde aan de Radboud Universiteit Nijmegen, stuitte per toeval op het gedicht. Hij was eigenlijk op zoek naar oude vriendenboekjes van adellijke vrouwen, vertelt hij aan Omroep Gelderland.

In de video leest hij een stukje voor:

Wanneer edelman Steven van Rhemen het sinterklaasgedicht exact geschreven heeft, kan Oosterman niet zeggen, maar hij vermoedt rond 1640. Het is in ieder geval eerder geschreven dan het gedicht uit 1647 van Johan van Someren uit Nijmegen, dat tot nu toe als het oudste sinterklaasgedicht gold.

Oosterman beschouwde het gedicht van Van Someren overigens al meer als een liefdesgedicht. De recent gevonden tekst is volgens hem wel echt een sinterklaasgedicht. "Het begint met: Sinterklaas kwam onverwacht hiernaartoe en heeft iets in je schoen gebracht."

Iets geheimzinnigs en een grap

Oosterman ziet overeenkomsten met de gedichten van nu. Hij ziet dat de edelman ook al worstelde met de rijmwoorden en met de scherpte van de grappen. "Het is af en toe een beetje knullige rijm", vindt Oosterman. Hij geeft een voorbeeld: "Sinterklaas kwam onverwacht, in de nacht, en had bedacht, hij heeft iets gebracht, .. "

Oosterman heeft daar geen moeite mee; sinterklaasgedichten hoeven geen literaire hoogstandjes te zijn, zegt hij. De hoogleraar adviseert om in een sinterklaasgedicht iets geheimzinnigs te zetten en grappen te maken. "Die vaste elementen zijn al heel oud en waren ruim 400 jaar geleden ook al te zien."

Het oude gedicht is te bekijken in de studieruimte van het Gelders Archief.

Krimbrug deels ingestort na nieuwe Oekraïense aanvallen, autoverkeer stilgelegd

10 hours 28 minutes ago

Oekraïne heeft een deel van de Krimbrug verwoest, dat is te zien op beelden die door Oekraïne zijn vrijgegeven. Die brug is de verbinding tussen het Russische vasteland en het door Rusland geannexeerde schiereiland de Krim en is van strategisch belang voor de Russen.

In Moskou is de Russische regering bijeengeroepen voor een spoedoverleg. De brug bestaat uit twee parallelle delen: een deel voor autoverkeer en een spoorbrug voor treinen. Auto's kunnen er niet overheen. Het treinverkeer is volgens de Russische autoriteiten na enkele uren weer hervat.

Foto's op sociale media laten zien dat een deel van het wegdek is weggeslagen en dat de hoofdboog van het autogedeelte is ingestort.

Oekraïne heeft deze beelden vrijgegeven van de aanval:

Er liggen brokstukken in het water, waardoor ook de scheepvaart is gestremd. Volgens The Guardian werd bij de aanval een Flamingo-raket gebruikt die een bereik heeft van maximaal 3000 kilometer.

Bij de aanvallen zijn volgens de gouverneur van de Krim twee mensen gedood, schrijft hij op Telegram.

Symbolische waarde

De 19-kilometer lange brug over de Straat van Kertsj is al langer een belangrijk doelwit voor Oekraïne, ook vanwege de grote symbolische waarde. Rusland liet de Kertsjbrug voor naar schatting 3,5 miljard bouwen nadat het in 2014 de Krim, die tot Oekraïne behoorde, had geannexeerd.

Toen de brug in 2018 werd geopend, had Rusland de Oekraïense kust aan de noordkant van de Zee van Azov nog niet in handen en bestond er nog geen landverbinding tussen Rusland en de Krim. Bovendien is het schiereiland tijdens de oorlog uitgegroeid tot een belangrijke militaire uitvalsbasis van de Russen.

Oekraïne wist de brug gisteren ook al te raken. Volgens gegevens van het Russische ministerie van Defensie ging het om de grootste droneaanval op Rusland sinds het begin van de oorlog, in februari 2022. In oktober 2022 en juli 2023 werd de brug door Oekraïense aanvallen ook zwaar beschadigd.

Verwarming uitgevallen

Rusland heeft vannacht ook aanvallen uitgevoerd op Kyiv. Daarbij werden ook twee bruggen geraakt. Het gaat om de Zuidbrug en Noordbrug over de rivier de Dnjepr, meldt de burgemeester van Kyiv op Telegram.

Bij de aanvallen is ook kritieke infrastructuur getroffen, waardoor in sommige delen van de hoofdstad de watervoorziening en verwarming zijn uitgevallen. Ook het metrostelsel van de stad raakte beschadigd. Het zou volgens The Kyiv Independent gaan om aanvallen met ballistische raketten.

Getuigen melden aan persbureau Reuters een reeks luide explosies in de hoofdstad. Het is niet de eerste keer dat Rusland cruciale bruggen bij de Oekraïense hoofdstad bestookt.

Vannacht zijn volgens lokale functionarissen ook aanvallen uitgevoerd op onder meer de regio's rond Charkiv, Dnipro en Zaporizja. Bij aanvallen op de regio Tsjerkasy raakten drie mensen gewond.

Moskou aangevallen

Het Russische ministerie van Defensie bevestigt dat zijn strijdkrachten vannacht grootschalige aanvallen hebben uitgevoerd op transport-, militaire en energievoorzieningen in Kyiv, Zaporizja, Tsjerkasy en de regio Dnipropetrovsk. Daarbij zouden ook vrachtschepen zijn geraakt. Volgens het ministerie waren de aanvallen gericht op energie-installaties, haveninfrastructuur en schepen die door de Oekraïense strijdkrachten worden gebruikt.

Rusland zegt dat Oekraïne vannacht ook Rusland onder vuur heeft genomen, onder meer met droneaanvallen op Moskou.

ANWB meldt drukste ochtendspits van het jaar, ruim 1000 kilometer file

10 hours 52 minutes ago

De ochtendspits van vandaag is de drukste van het jaar. Iets voor 08.30 uur stond er ruim 1050 kilometer file. "Het gaat nu langzaam afnemen", zegt een ANWB-woordvoerder.

Volgens de woordvoerder hebben de lange files vooral te maken met het natte weer, maar ook de tijd van het jaar speelt een rol. "Mensen houden meer afstand door de regen, daardoor worden dagelijkse files langer dan normaal."

Ook is er een aantal ongelukken gebeurd. Die veroorzaken op verschillende plekken nog steeds vertraging. Op de A27 tussen Breda en Gorinchem staat het vast bij de brug bij Gorinchem. Automobilisten doen er veertig minuten langer over.

Op de A16 tussen Breda en Rotterdam doen automobilisten er ruim een half uur langer over. En op de A2 tussen Den Bosch en Utrecht kunnen automobilisten rekenen op 35 minuten vertraging. Op de A50 tussen Apeldoorn en Arnhem is het verkeer met ruim vijftig minuten vertraagd door een ongeluk met een vrachtwagen.

De allerdrukste spits van het jaar was een avondspits met zeker 1100 kilometer file, op 27 oktober.

Vluchtende automobilist rijdt 13-jarig meisje dood in Duitsland

11 hours 48 minutes ago

In Duitsland is een meisje van 13 doodgereden door een vluchtende automobilist. De 32-jarige man probeerde te ontkomen aan een verkeerscontrole, schrijven Duitse media.

Agenten wilden de man aanhouden omdat het kenteken van de auto als gestolen stond geregistreerd, maar hij ging ervandoor.

In Sailauf, in de deelstaat Beieren, zou hij over de stoep hebben gereden en het 13-jarige meisje hebben geschept. Zij werd van de stoep geslingerd en belandde in een heg. Ze zou daar pas zijn ontdekt toen de hulpdiensten waren aangekomen om onderzoek te doen.

Botsing met andere auto

De auto botste in Sailauf ook nog op een andere auto, met daarin een gezin. De moeder en een kind van 6 liepen lichte verwondingen op.

De man en zijn 34-jarige bijrijder zijn aangehouden. Ze worden verdacht van doodslag en illegale straatraces, meldt Der Spiegel. De twee zijn ook gewond geraakt en worden behandeld in het ziekenhuis.

Meer studenten vragen hulp bij geldzaken, zien onderwijsinstellingen

12 hours 24 minutes ago

Meer studenten vragen hun opleiding om financiële hulp. Dat zeggen ruim twintig onderwijsinstellingen tegen NOS Stories. Mbo's, hbo's en universiteiten zien een toename in aanvragen voor betalingsregelingen. Ook financieren ze vaker bepaalde schoolmiddelen en geven ze meer advies over geldzaken.

Dit is in lijn met een onderzoek dat het Armoedefonds dit jaar deed. Daaruit bleek dat bijna 60 procent van de armoedehulporganisaties een toename in aanvragen van jongeren ziet. Uit onderzoek van het Nibud bleek bovendien dat steeds meer jongeren zeggen moeite te hebben om rond te komen. In 2024 was dit nog 40 procent, in 2026 is dat 54 procent.

Veel stress

"Het onderwerp 'financiën' staat bij ons op één", zegt Sophie Koole, jongerenwerker op het mbo Aventus in Apeldoorn. Ze heeft het over de lijst met gespreksonderwerpen die ze met studenten behandelt.

Zo hielp Koole student Fulla Hamash (19) met haar geldproblemen. Hamash: "Ik had veel stress door de schulden die ik had. Sophie gaf me tips over sparen en overzichten maken, en nu gaat het wel echt wat beter."

Jongerenwerker Koole hoort van jongeren dat ze keihard moeten werken om rond te komen. "Omdat het leven steeds duurder wordt." Tegelijkertijd verliezen jongeren ook vaker het overzicht in hun financiën. "Het is makkelijk geld uitgeven tegenwoordig. Je kunt alles met 'achteraf betalen' doen. Er is geen grip meer op. Daar ligt een grote zorg."

"We schrikken best wel van de toename in hulpvragen", zegt ook Lotte Meerhoff van het Armoedefonds. "Dat meer jongeren hulp zoeken is goed, maar het laat wel weer zien hoeveel jongeren met financiële problemen kampen. En dat kan je toekomst echt in negatieve zin bepalen."

Drie bijbaantjes

NOS Stories sprak met jongeren die zeggen naast hun studie drie bijbaantjes te hebben om rond te komen. Ook zijn er voorbeelden van jongeren die willen doorstuderen, bijvoorbeeld door een universitaire master te doen, maar daar financieel niet toe in staat zijn.

Volgens het Armoedefonds ziet bijna een derde van de armoedehulporganisaties dat jongeren door geldproblemen hun opleiding niet kunnen beginnen of afmaken.

Onderwijsinstellingen proberen op allerlei manieren te hulp te schieten, bijvoorbeeld met betalingsregelingen, waardoor studenten niet in één klap geld grote bedragen hoeven te betalen. Of speciale fondsen waarbij bijvoorbeeld boeken of een laptop worden gefinancierd. Sommige opleidingen bieden workshops of theatervoorstellingen over geld aan en er zijn een hoop scholen met speciale geldcoaches of dus jongerenwerkers.

Praten over geld nog taboe

Het Armoedefonds juicht de hulp toe, maar tegelijkertijd benadrukt de stichting dat er meer nodig is, vooral preventief, vanuit de politiek. "De politiek moet met een bredere aanpak komen om te voorkomen dat jongeren in armoede terechtkomen", zegt woordvoerder Meerhoff.

"We zien al jaren dat de geldproblematiek bij jongeren groeit. Dan is het inperken van de mogelijkheden om achteraf te betalen, waar de politiek nu mee bezig is, niet genoeg. Jongeren moeten meer te besteden hebben, dus dat betekent: minimumloon en de studiefinanciering omhoog."

Dat is volgens Meerhoff extra belangrijk voor de groep jongeren die geen financiële ondersteuning krijgt van ouders. Zij kampen, zeker vanaf het 18e levensjaar, wanneer je meer geldzaken zelf moet regelen, vaker met grote geldproblemen.

Praten over geld is voor veel jongeren nog een taboe, blijkt uit onderzoek van Humanitas en uit vele gesprekken die NOS Stories voerde met studenten.

Abir en Sam, beiden 18 jaar en studerend aan mboRijnland in Leiden, worstelen ermee. "Stel je hebt niet zo veel te besteden en je zou dat tegen mensen zeggen, dan zouden ze je kunnen uitlachen. Je kan je er een beetje voor schamen", zegt Abir. Als vrienden van Sam iets leuks doen, zegt ze weleens dat ze geen tijd heeft. "Terwijl ik eigenlijk gewoon geen geld heb. Straks denken ze dat ik arm ben. Dat wil ik voorkomen."

Jongerenwerker Koole ziet de 'geldstress' bij jongeren groeien, mede omdat ze niet over het onderwerp praten. "Als je denkt dat je het heel erg alleen moet doen, blijft het doorgaan in je hoofd. Het is er, maar je stopt het weg en dan kan het erger worden. Dan kan het zijn dat je slapeloze nachten krijgt en daardoor niet normaal kunt functioneren."

Lijst met risicovolle pfas-vervuilingen vol fouten: 'Aanpak overheid deugt niet'

12 hours 42 minutes ago

Een eerste prioriteitenlijst van te saneren pfas-locaties die door het ministerie en ruim 40 lokale overheden is opgesteld, klopt niet. Dat blijkt uit een analyse van de NOS en regionale omroepen. Bijna de helft van de locaties staat er onterecht op, omdat nog niet duidelijk is of ze ook echt een risico vormen voor de omgeving.

Volgens experts die de NOS sprak, is de lijst een duidelijk voorbeeld van een chaotische en trage pfas-aanpak door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Het gevolg kan zijn dat risicovolle locaties worden gemist en dat andere locaties onterecht voor veel geld worden gesaneerd.

In een eerste jaarlijkse tussenrapportage van mei maakte het ministerie melding van 57 locaties zonder die te noemen. Volgens het ministerie zijn de locaties zo vervuild dat ze een 'onaanvaardbaar risico' vormen voor de omgeving. Vorige maand werd de lijst alsnog openbaar via de Wet open overheid (Woo)

Verschillende verklaringen

Uit een analyse van de NOS en regionale omroepen blijkt dat de lijst veel fouten bevat. Bij zes van de 57 plekken is er 'geen onaanvaardbaar risico', bij twintig is het 'nog niet bekend' en bij vijf is niets ingevuld op dat punt. Volgens de definitie van het ministerie zelf moet dus bijna de helft van de locaties worden geschrapt.

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat verwijst voor een reactie naar de ruim 40 lokale overheden. Uit navraag daar komt geen eenduidige verklaring naar voren.

Zo was volgens de provincie Zuid-Holland "de definitie nog niet bekend". De provincie Noord-Holland spreekt van een eigen "administratieve fout". En volgens Nijmegen vroeg het ministerie in eerste instantie zelf om 'mogelijk risicovolle locaties'. De provincie Groningen heeft juist geen locaties op de lijst; de inzendingen werden "niet in het format" van het ministerie aangeleverd.

Pfas

Pfas is een groep van duizenden chemische stoffen die niet of nauwelijks afbreken. Ze zitten in heel veel producten, omdat ze vet-en waterafstotend zijn. Er wordt steeds meer bekend over de risico's. Zo kunnen ze effect hebben op het immuunsysteem, de lever en het cholesterol en kunnen ze nier- en testiskanker veroorzaken.

In Nederland zijn vele duizenden plekken die mogelijk met pfas zijn vervuild. Alles aanpakken is onmogelijk vanwege de omvang van de vervuiling en de hoge kosten. Dat gaat om "honderden miljoenen en waarschijnlijk miljarden", volgens Hans Slenders van het Pfas Expertisecentrum en Arcadis, dat onder meer de sanering van vliegbasis Soesterberg begeleidt.

Daarom zijn de twaalf provincies en 29 grote gemeenten in opdracht van het ministerie sinds 2020 bezig om zicht te krijgen op welke plekken zo snel mogelijk gesaneerd moeten worden. Criterium voor zo'n 'pfas-aandachtslocatie' is dat sprake moet zijn van 'onaanvaardbare risico's' voor mens of milieu. In 2030 moet de lijst af zijn.

Ook ontbreken er nog voor de hand liggende en bekende locaties, zoals Schiphol, zegt pfas-deskundige Chiel Jonker van de Universiteit Utrecht. "Dat is een van de grootste pfas-locaties van Nederland waar vervuild water uit wordt gepompt."

Volgens een woordvoerder van de provincie Noord-Holland zijn hier geen "acute risico's voor de mens en bedreiging van drinkwaterwinning". Jonker is het daar niet mee eens. "Met het water worden akkers en moestuinen besproeid, er wordt gezwommen en gevist en het stroomt zo het Amsterdamse bos in. En waarom staan andere vliegvelden wel op de lijst, maar Schiphol niet?"

Te weinig kennis

Verder valt hem op dat bij de aangetroffen pfas in de lijst vaak alleen pfos - een zeer schadelijke vorm van pfas - staat. "Pfos is er nooit alleen. Het is altijd een mengsel. Je kan pas een goede risicoanalyse maken als je de concentraties hebt van verschillende pfas-stoffen."

Voor Jonker is het helder. "Je moet dit niet neerleggen bij de lokale overheden. Dat deugt niet. Je moet er echt verstand van hebben." En dat ontbreekt vaak bij provincies en gemeenten.

Zowel Jonker als Slenders pleit voor een centrale aansturing vanuit Den Haag om duidelijker de risico's in kaart te brengen. "Het pfas-probleem is veel te ingewikkeld om lokaal op te lossen", zegt Slenders. "Het ministerie moet de leiding nemen."

Grote gevolgen

Dat dit nu niet gebeurt, kan grote gevolgen hebben, schetst Jonker: "Het gevaar bestaat dat er enerzijds risicovolle locaties gemist gaan worden en anderzijds dat andere locaties onnodig gesaneerd gaan worden voor veel geld."

Door centrale aansturing zal ook het tempo versnellen. "Lokale overheden krijgen dan meer handvatten en een stok achter de deur. Door de decentralisatie schiet het nu niet op", zegt Slenders.

Volgens het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zijn gemeenten en provincies op de hoogte van de definitie van een pfas-aandachtslocatie en zijn zij goed in staat om de risico's in te schatten.

Welke locaties staan op de prioriteitenlijst?

Van de 57 locaties zijn de meeste al bekend: (voormalige) vliegvelden, defensieterreinen en brandweeroefenterreinen. Nieuwe locaties liggen onder meer in de Rotterdamse haven, al is daar nog niet duidelijk of er onaanvaardbare risico's zijn.

Bij voormalige vliegbasis Valkenburg is daar evenmin duidelijkheid over, terwijl de pfas-vervuiling al in 2014 bekend was. Het is 'nog niet te zeggen' of er risico's zijn voor de nabije drinkwatervoorzieningen.

Chipfabrikant NXP in Nijmegen ontdekte zelf pfas-vervuiling, mogelijk door bedrijfsbrandweeractiviteiten. De gemeente verwacht verder onderzoek door NXP, dat zelf geen vragen beantwoordt.

Akzo Nobel heeft bij de coatingfabriek in Sassenheim gesaneerd vanwege historische branden, blusschuimlozingen, blusoefeningen en verspreiding via de lucht. Momenteel zijn er geen risico's voor nabijgelegen volkstuinen maar 'er lopen nog onderzoeken'.

De locaties waar het grootste oppervlak is vervuild, zijn te vinden in Helmond, op het terrein van het failliete Custom Powders (vooral grondwater), en de Oranjekazerne in Arnhem (vooral bodem).

Wekdienst 17/11: Jetten geeft uitleg over herstel vertrouwen • Memoires Biden komen uit

13 hours 8 minutes ago

Goedemorgen! Vanochtend leggen coalitiepartijen D66, VVD en CDA uit hoe ze het vertrouwen in elkaar hebben hersteld. En de memoires van voormalig Amerikaanse president Joe Biden komen uit.

Eerst het weer:

In het noorden is het vandaag regenachtig en waterkoud. In het zuiden trekken stevige buien over met kans op onweer en windstoten. Het wordt 10 tot 14 graden. In het noordoosten is het nog een tijd maar 6 graden.

Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier zie je de situatie op het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten? Wat heb je gemist?

De Amerikaanse staat Californië heeft een rechtszaak aangespannen tegen het technologiebedrijf OpenAI. Hoofdaanklager Rob Bonta beschuldigt het bedrijf achter ChatGPT ervan een gevaarlijk product te hebben ontwikkeld.

Zo is er te weinig toezicht en zijn er gebrekkige veiligheidsmaatregelen, stelt Bonta. Daarmee zou het techbedrijf het publiek hebben misleid en onder meer de Californische consumentenregels hebben overtreden.

Aanleiding voor de rechtszaak is de reeks cyberincidenten van dit jaar. Zo probeerden AI-systemen op eigen houtje de beveiliging van diverse Amerikaanse overheidswebsites te omzeilen en hackte het bedrijf per ongeluk een ander AI-platform, Hugging Face.

Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit:

Het Nederlands elftal staat na de ruime winst op Griekenland weer met beide benen op de grond, want Duitsland was in Berlijn veel te sterk voor Oranje. Het werd 5-0, de grootste nederlaag van Nederland sinds 1959.

De verwachtingen waren hoog na de 7-0 overwinning van vrijdag op Griekenland, maar tegen Duitsland was het toch een ander verhaal.

Bekijk hier de samenvatting:

Fijne dag!

Biden in memoires fel over einde campagne: ‘Had Trump kunnen verslaan’

13 hours 19 minutes ago

"Nou, ik heb het verknald." Dat was de eerste reactie van Joe Biden in juni 2024 op zijn dramatisch slecht verlopen verkiezingsdebat met Donald Trump. "Alleen waren mijn woorden nog wat grover."

Toch was hij toen nog steeds gebrand op revanche, schrijft Biden in zijn memoires, Beloof me, Amerika, die vandaag wereldwijd verschijnen. Presidenten hadden in het verleden vaker een slecht eerste debat in een verkiezingsrace, praat hij zijn optreden goed. "Ze zijn meer gericht op de problemen van het land en de wereld, dan op campagnevoeren."

Het argument hielp niet: nog geen maand later nam hij het ongekende besluit om uit de presidentsverkiezing te stappen. "Ik wilde geen gehavende en toegetakelde kandidaat zijn die leidinggaf aan een verdeelde partij", legt hij zijn redenering uit.

Een terugblik op dat desastreus verlopen debat:

Dat was ook zijn argument om meteen vicepresident Harris op het schild te hijsen, hoewel velen vonden dat de Democraten moesten stemmen over een vervanger. "Dat vond ik niet praktisch of verstandig", oordeelde Biden. "Het zou zijn gezien als een poging om de eerste zwarte vrouwelijke vicepresident als presidentskandidaat buitenspel te zetten en dat zou de partij hebben verdeeld."

Biden is nog altijd van mening dat hij het het beste tegen Trump had kunnen opnemen. "Ik was de enige die Donald Trump ooit had verslagen. En ik vond dat ik de meest geschikte kandidaat was om het opnieuw te doen."

De vraag of hij met zijn 81 jaar misschien te oud was om het op te nemen tegen de 78-jarige Republikein, wijst hij van de hand. "Was ik oud? Ja. Kon ik het werk aan? Ja", schrijft hij nog steeds verbeten. "Ik wist wat ik wel en niet kon."

'Tikkende tijdbom'

Amerikaanse presidenten grijpen hun memoires vaak aan om nog een keer dit soort vetes te herkauwen. George W. Bush verdedigde zijn Irakbeleid, Obama besprak of hij de torenhoge verwachtingen wel had waargemaakt. Naast de controverse over zijn leeftijd en de aanhoudende strijd tegen Trump ("een bedreiging voor het land"), gaat Biden ook uitgebreid in op twee grote buitenlandthema's: de chaotische terugtrekking uit Afghanistan en de oorlog in Oekraïne.

Biden erfde uit Trumps eerste termijn "een tikkende tijdbom" in Afghanistan: de belofte aan de Taliban dat Amerikaanse troepen in 2021 zouden vertrekken. Toch wilde Biden zelf ook niet langer blijven: uitstellen kon, maar hij wilde "die verantwoordelijkheid niet doorschuiven naar een vijfde president". Na 20 jaar en 2448 Amerikaanse doden vertrok de legermacht.

De chaos waarmee dat gepaard ging, overviel Biden. De Taliban overweldigden het regeringsleger, wanhopige Afghanen probeerden met de laatste vluchten mee te komen, tientallen mensen kwamen om bij een zelfmoordaanslag.

Biden schrijft dat inlichtingendiensten hem verzekerd hadden dat de regering zou aanblijven en Kabul zes maanden zou standhouden. "Dat bleek een ernstige misrekening." In plaats van zes maanden had het leger ineens maar enkele dagen. "Dat had grote gevolgen voor de ordelijke terugtrekking."

Kritiek op Zelensky

Over Oekraïne had hij juist een meer vooruitziende blik, meent Biden. In de loop van 2021 was hij er al van overtuigd dat Poetin het land zou binnenvallen. "Aanvankelijk was er niemand die ik daarvan kon overtuigen: de Europeanen niet, de NAVO-bondgenoten niet en Oekraïne zelf niet."

Biden zette in op het delen van inlichtingen, het heimelijk leveren van cruciale antitankraketten en het voorbereiden van sancties. "Achteraf gezien heeft die vooruitziende blik ongetwijfeld het verschil gemaakt voor een volk dat toch al vastbesloten was zich te verdedigen."

Wel doet hij ook een opvallende ontboezeming over bondgenoot Zelensky. Biden roemt zijn daadkracht en onverzettelijkheid, maar zegt ook dat "ons geduld meer dan eens op de proef werd gesteld". "In onze gesprekken onder vier ogen kon Zelensky humeurig en koppig zijn, en hij toonde minder dankbaarheid dan ik had verwacht." De kritiek die Donald Trump openlijk uitsprak over de Oekraïner deelt Biden dus.

Biden neemt over meer wereldleiders geen blad voor de mond. Zo deed de onderuitgezakte houding van Poetin tijdens gesprekken hem denken aan "een puber aan wie net was verteld dat hij niet naar zijn favoriete tv-programa mocht kijken".

De Israëlische premier Netanyahu verwijt hij "Trumpachtige neigingen" vanwege zijn "losse omgang met de waarheid" en het misbruiken van democratische instituties voor persoonlijke belangen.

Omgaan met de Saudische kroonprins Mohammed bin Salman vond hij een noodzakelijk kwaad: "De relatie tussen onze landen was belangrijker dan mijn persoonlijke relatie met MBS".

Trump 'bijna slijmerig'

Biden toonde zich vaker pragmatisch, ook toen hij met tegenzin Donald Trump weer verwelkomde in het Witte Huis. "Om normen en omgangsvormen te waarborgen" hielp hij de Republikein met een hoffelijke machtsoverdracht, iets wat Trump vier jaar eerder had geweigerd.

In hun persoonlijk contact leek het "alsof er twee Donald Trumps bestonden". Een op een was de toon "bijna slijmerig", vond Biden. "'Weet je, Joe, als het niet om politiek ging, denk ik dat we goede vrienden zouden zijn.' Ik geloof dat ik even met mijn ogen knipperde, te verbijsterd om te reageren." Biden schrijft dat hij "zijn complimenten afkapte om te spreken over de zaken die voor ons lagen".

Roken en vapen onder mbo'ers blijft populair, alcoholgebruik neemt wel af

13 hours 54 minutes ago

Het nicotinegebruik onder mbo'ers blijft onverminderd hoog, blijkt uit onderzoek van het Trimbos-instituut. Een op de vijf mbo-studenten gebruikt dagelijks een product waar nicotine in zit. Het gebruik van alcohol, cannabis en lachgas is ten opzichte van 2023 wel afgenomen. Het rapport is opgesteld met cijfers over 2025.

Het onderzoek richtte zich specifiek op de groep mbo'ers. "Aangezien uit eerdere onderzoeken blijkt dat het gebruik van alcohol, tabak en andere middelen nogal kan verschillen tussen onderwijsniveaus is het des te belangrijker om ook het gebruik van mbo-studenten te blijven monitoren over tijd", schreef het instituut daar al over.

Van de nicotineproducten blijven sigaretten het populairst onder mbo'ers: bijna één op de drie studenten stelde in de maand voordat ze werden ondervraagd te hebben gerookt; ongeveer de helft van hen zei dat dagelijks te doen. De cijfers zijn nagenoeg hetzelfde gebleven ten opzichte van het onderzoek van twee jaar eerder.

Kleine daling bij vapers

Bij het vapen is een kleine daling te zien, maar ook daar blijven de cijfers hoog: één op de vijf mbo-studenten zegt een vape te hebben gebruikt, van wie 6,4 procent dagelijks.

Dat nieuwe nicotineproducten geen vervanging zijn voor nieuwe sigaretten blijkt ook uit de cijfers van het instituut. Van de studenten die dagelijks vapet, rookt meer dan de helft (53,8 procent) ook sigaretten.

Een kleine stijging is te zien bij het gebruik van nicotinezakjes, ook wel snus genoemd. In 2023 zei 11,6 procent van de mbo-jongeren dat ze dat weleens hebben gebruikt. Dat is bij het onderzoek dat in 2025 werd uitgevoerd opgelopen naar 14,3 procent. Wel is het percentage dat de zakjes dagelijks gebruikt nog altijd laag ten opzichte van sigaretten en vapes: 1,8 procent.

Meer dan niet-mbo'ers

Ten opzichte van hun leeftijdgenoten op middelbare scholen roken en vapen 16- en 17-jarige mbo-studenten veel meer: vooral het aantal dagelijkse rokers en vapers is twee (bij 16-jarigen) tot ruim vijf (bij 17-jarigen) keer zo hoog en ook bij vapen is dat fors meer.

Dat komt volgens de onderzoekers onder meer doordat mbo-studenten het risico voor hun gezondheid lager inschatten dan hun leeftijdsgenoten.

Tegenover het onverminderd hoge nicotinegebruik van de mbo-jongeren staat wel dat ze minder zijn gaan drinken. Sinds 2021 is bij jongeren een daling zichtbaar. Die is er ook bij cannabisgebruik en lachgas. Voor de daling in drugsgebruik geven de onderzoekers geen reden. Bij lachgasgebruik wordt dat wel verklaard: dat is minder beschikbaar, onder meer door het landelijke verbod dat in 2023 inging.

Mentale gezondheid

Voor het eerst dit jaar is ook welzijn meegenomen in het onderzoek. Ruim één op de vijf mbo-studenten kampt met emotionele problemen. 16- en 17-jarige mbo'ers geven gemiddeld wel een hogere score aan hun welzijn dan leeftijdgenoten die niet naar het mbo gaan.

"Dit is mogelijk een gevolg van het feit dat een deel van deze leerlingen van 16 en 17 jaar in hun examenjaar zit, waardoor de ervaren druk (tijdelijk) hoger is", schrijven de onderzoekers. "Anderzijds zijn mbo-studenten mogelijk beter op hun plek op de opleiding die zij volgen."

Costa Ricaanse journalist op klaarlichte dag doodgeschoten

14 hours 34 minutes ago

In Costa Rica is maandag op klaarlichte dag een journalist doodgeschoten. Dat meldt persbureau Reuters op basis van lokale autoriteiten.

Het gaat om Camilo Rodríguez, die grote bekendheid verwierf door zijn berichtgeving over drugshandel. Zo deelde hij regelmatig video's op sociale media waarin hij corruptie aan de kaak stelde en vermeende banden tussen rechters, advocaten, politici en criminele organisaties onthulde.

Rodríguez reed in zijn pick-uptruck toen onbekende daders op een motor langsreden en het vuur openden. Hij was al overleden toen hulpverleners van het Rode Kruis bij zijn auto aankwamen. De aanval was op een snelweg aan de rand van de hoofdstad San José. Camilo Rodríguez was 51 jaar.

'Laffe moord'

President Laura Fernández heeft de aanval in een videoboodschap veroordeeld. "Ik ben diep verontwaardigd en woedend over de laffe moord op mediapersoonlijkheid Camilo Rodríguez. Ongeacht de inhoud van zijn berichten, is wat er vandaag in ons land is gebeurd een smet op de vrijheid van meningsuiting", zei Fernández.

Fernández is in het verleden zelf ook genoemd door Rodríguez. Zo beschuldigde hij haar ervan dat ze betrokken was bij drugshandel, wat zij herhaaldelijk ontkende. Begin dit jaar klaagde ze hem aan voor smaad.

De autoriteiten zijn een onderzoek naar de moord begonnen, meldt procureur-generaal Carlo Díaz. Er zijn nog geen arrestaties verricht. President Fernández roept alle politiekorpsen in het land op om mee te werken aan het onderzoek.

Het is de eerste moord op een journalist in het Midden-Amerikaanse land in ruim twee decennia. Op 7 juli 2001 werd journalist Parmenio Medina doodgeschoten. Dat gebeurde vlak bij de plek waar Rodríguez is vermoord, meldt The Tico Times. Twee jaar later in 2003, werd journalist Ivannia Mora vermoord.

Doorvoerhaven

Vorig jaar vonden in heel Latijns-Amerika veel journalisten de dood. De gemene deler bij veel van die moorden is dat de doodgeschoten journalisten corruptie of misdaad onderzochten, met daarin vaak een grote rol voor lokale of regionale autoriteiten.

Costa Rica is in de afgelopen jaren uitgegroeid tot een grote doorvoerhaven voor cocaïne die door drugsbendes naar Europa wordt verscheept. Sindsdien is het aantal moorden in het land aanzienlijk toegenomen.

Elf Grammy-nominaties voor Britse zangeres Raye, ook mijlpaal voor Beyoncé

16 hours 23 minutes ago

De Britse zangeres Raye heeft elf nominaties in de wacht gesleept voor de Grammy Awards. Dat heeft de organisatie van een van de belangrijkste Amerikaanse muziekprijzen gisteren bekendgemaakt.

Raye dankt de nominaties aan haar album This music may contain hope, waarop de hit Where is my husband! staat. Daarmee voert de 29-jarige artiest dit jaar de lijst met genomineerden aan.

Bij de vrouwelijke artiesten behaalde alleen Beyoncé eerder zoveel nominaties in een keer, dat record vestigde ze in 2024. Dit jaar schrijft de wereldster opnieuw geschiedenis, als eerste artiest ooit die de grens van 100 Grammy-nominaties heeft doorbroken. Die mijlpaal bereikte ze dankzij haar nominatie voor het nummer Morning Dew (Donk).

Vrouwen voeren dit jaar lijsten aan

Veel van de belangrijkste categorieën, zoals album van het jaar en song van het jaar, worden gedomineerd door vrouwen. Zo sleepte de Spaanse zangeres Rosalía negen nominaties in de wacht, voor onder meer haar album Lux.

Ook de Britse zangeres Olivia Dean maakt grote kans met zes nominaties, zij werd onder meer genomineerd voor haar nummer Man I need. Dean werd begin dit jaar bij de vorige editie uitgeroepen tot beste nieuwkomer.

De enige mannelijke artiest in de grote categorieën is Bruno Mars, die onder meer kans maakt op de prijs voor beste album met The Romantic. De andere kanshebbers zijn de Amerikaanse zangeressen Taylor Swift, Olivia Rodrigo, Phoebe Bridgers en Ella Langley.

Onder de genomineerden is ook Dolly Parton, die eerder dit jaar overleed. Zij staat driemaal postuum op de lijst, voor onder meer de uitvoering van haar nummer Light of a Clear Blue Morning, dat zij samen met Lainey Wilson, Miley Cyrus, Queen Latifah en Reba McEntire zong.

Nederlandse genomineerden

Ook het Nederlandse Metropole Orkest maakt vier keer kans op een beeldje. Het orkest werd de afgelopen jaren al vaker bekroond met meerdere Grammy Awards.

Vorig jaar werd de Nederlandse producer en Grammy-winnares Roselilah opnieuw genomineerd. De 30-jarige producer uit Utrecht maakte al eerder internationaal furore en won in 2022 als eerste Nederlandse vrouw een Grammy voor beste rapnummer. Afgelopen jaar viel ze weer in de prijzen, voor haar bijdrage aan de hit Luther van de Amerikaanse rapper Kendrick Lamar.

De uitreiking van de Grammy Awards is op 7 februari in Los Angeles.

Californië klaagt OpenAI aan wegens gebrekkige veiligheidsmaatregelen

18 hours 42 minutes ago

De Amerikaanse staat Californië heeft een rechtszaak aangespannen tegen het technologiebedrijf OpenAI. Hoofdaanklager Rob Bonta beschuldigt het bedrijf achter ChatGPT ervan een gevaarlijk product te hebben ontwikkeld.

Zo is er te weinig toezicht en zijn er gebrekkige veiligheidsmaatregelen, stelt Bonta. Daarmee zou het techbedrijf het publiek hebben misleid en onder meer de Californische consumentenregels hebben overtreden.

Aanleiding voor de rechtszaak is de reeks cyberincidenten eerder dit jaar. Zo probeerden AI-systemen op eigen houtje de beveiliging van diverse Amerikaanse overheidswebsites te omzeilen en hackte het bedrijf per ongeluk een ander AI-platform, Hugging Face.

Risico voor samenleving

"De aanval op Hugging Face was het voorspelbare gevolg van een bedrijfscultuur bij OpenAI waarin groei en snelle ontwikkeling voorrang krijgen boven veiligheid en verantwoordelijkheid," schrijft de hoofdaanklager in een verklaring.

Na de cyberaanvallen door Open AI-agents afgelopen zomer beloofde het bedrijf de training van modellen te pauzeren totdat er extra beveiligingsmaatregelen kwamen.

Maar die beloftes waren volgens de aanklagers misleidend. "In werkelijkheid heeft OpenAI echter gevaarlijke modellen ontwikkeld, getraind en geëvalueerd die zich niet aan instructies houden, valsspelen bij taken, toezichters proberen te misleiden over hun wangedrag en zich bezighouden met kwaadwillig en ongeoorloofd gedrag, waaronder het uitvoeren van cyberaanvallen op derden," aldus de hoofdaanklager.

Daardoor vormen de praktijken van de techgigant een maatschappelijk risico. Bonta eist dat het bedrijf zijn werkwijze aanpast en alle winst afstaat die hiermee is verdiend.

Ook rechtszaken in andere staten

Vorige maand lag OpenAI ook al onder vuur. Toen werd bekend dat acht Amerikaanse staten het bedrijf aanklagen, eveneens vanwege de veiligheid van ChatGPT. De chatbot zou mensen hebben aangezet tot zelfbeschadiging en geweld tegen anderen.

Britse premier Burnham: we zijn slechter af na Brexit

20 hours 53 minutes ago

Vraag je aan Britten of Brexit een succes was, dan zegt nu nog maar zo'n 10 procent 'ja'. En inmiddels ziet 59 procent een terugkeer naar de Europese Unie weer als een goed idee.

De publieke opinie in het Verenigd Koninkrijk is veranderd tien jaar na het Brexit-referendum. En dat voelt de Britse premier Andy Burnham haarfijn aan.

Daarom roept hij nu op tot een 'eerlijk gesprek' over de relatie met de EU. Hij heeft het ook over de interne markt, de douane-unie en zelfs over het vrije verkeer van personen.

'We moeten dit gesprek hebben'

"Als we serieus willen zijn over groei, dan moeten we dit gesprek hebben", zei Burnham vanavond bij een ceremonieel banket in de City of London. De pijnlijke waarheid over Brexit is volgens hem dat de Britten "meer hebben verloren dan gewonnen." Met name mensen met lage inkomens zijn de dupe geworden van beloftes die niet zijn waargemaakt.

Tegelijkertijd is de wereld veranderd en instabieler geworden het afgelopen decennium, vervolgde de premier "De contouren van een nieuwe wereldorde worden geschetst en we moeten ervoor zorgen dat we aan tafel zitten." Nauwer samenwerken met Europese bondgenoten is volgens Burnham onvermijdelijk geworden, bijvoorbeeld om weerstand te bieden aan Russische agressie.

Top in Brussel

Burnham is al weken bezig om het land voor te bereiden op zijn bezoek aan Brussel aankomende vrijdag. Daar worden een aantal deals gesloten tussen het VK en de EU die handelsbarrières weghalen en jongeren de mogelijkheid geven om over en weer te werken en studeren.

Deze top in Brussel op vrijdag moet volgens de premier ook een springplank zijn om de voor- en tegens van verschillende opties voor de toekomstige relatie met de EU te onderzoeken.

Dat een nauwere samenwerking met de EU de grootste handelspartner goed voor de Britse economie zal zijn, daar zijn de meeste economen het over eens. Volgens Goldman Sachs is de Britse economie inmiddels zo'n 6 procent kleiner dan die zou zijn geweest als het Verenigd Koninkrijk in de EU was gebleven. Door nauwer aan te sluiten bij de interne markt of de douane-unie zou volgens de bank een aanzienlijk deel van die economische schade kunnen worden teruggedraaid.

Steun onder voorbehoud

Maar tussen "nauwere samenwerking" met de EU en echt weer EU-lid worden, ligt nog wel een lange weg, vol stekelige obstakels. Want als je dieper inzoomt op de peilingen, zie je dat de steun onder de meerderheid van de Britten die weer bij de EU wil, snel afneemt zodra het over de specifieke voorwaarden gaat. Stel dat de Britten niet hetzelfde EU-pakket krijgen als voorheen (behoud van de eigen munt en andere uitzonderingen), dan daalt de steun om weer EU-lid te worden volgens de peilingen naar zo'n 35 procent.

Dat maakt dat Burnham aan een landelijk Brexit-gesprek is begonnen, waarvan het eindpunt nog vrij onduidelijk is. Ja, volgens veel Britten is de economie er na Brexit op achteruitgegaan, is het leven duurder geworden en heeft ook de beloofde controle over de grenzen niet het resultaat opgeleverd dat veel kiezers verwachtten. Maar als het gaat om de concrete gevolgen van weer bij de EU horen, zoals een (hogere) EU-bijdrage betalen en Europese regelgeving accepteren, dan is de publieke opinie minder eenduidig.

Kritiek van Johnson en Cameron

Geheel in Brexit-traditie mengden zich dit weekend ook twee oud-premiers in het debat. Zowel David Cameron als Boris Johnson waarschuwde Burnham om het Brexit-debat niet opnieuw open te breken. Volgens Cameron kunnen we het "lange en pijnlijke proces" beter vermijden.

Johnson ging nog een stap verder: Burnham zou "zichzelf en zijn partij aan het spit rijgen" als hij Brexit probeert terug te draaien. Maar de uitspraken van Johnson maakten weinig los. Die van Burnham, volgens YouGov de populairste politicus van het land, maken wel veel los: het rejoin-debat draait op volle toeren.

Er is ook een Stay Out-campagne begonnen, die net als de oude rode bus waarschuwt voor een fictief en ongefundeerd bedrag van 750 miljoen pond per week die het VK als EU-lid zou moeten betalen.

Handel en visserij

Voor nu heeft Burnham aangegeven zich te houden aan de beloftes van zijn Labour-voorganger Keir Starmer. Dat betekent dat het VK tot aan de volgende verkiezingen (in 2029 of eerder) nog niet terugkeert naar de Europese interne markt, de douane-unie of het vrije verkeer van personen. Maar deze opties kunnen volgens Burnham wel onderdeel worden van de inzet bij de volgende verkiezingen.

Binnen die politieke kaders wordt toegewerkt naar de EU-VK-top van aanstaande vrijdag. Daar worden naar verwachting afspraken gemaakt over handel, visserij en andere terreinen. Over een belangrijk onderdeel is al een voorlopig akkoord: het weghalen van controles op voedsel- en landbouwproducten die vanuit het VK naar de EU worden geëxporteerd. De verwachting is dat er ook over emissiehandel en de mobiliteit van jongeren op de top akkoorden worden gesloten.

Met Pattinson kiest Amazon voor 'blockbuster'-James Bond: 'Anderen overtuigden niet'

21 hours 1 minute ago

Na maandenlange speculatie en een enorme carrousel aan potentiële namen, maakte Amazon MGM Studios vandaag bekend dat Robert Pattinson de nieuwe James Bond is. Een keuze die volgens kenners flink afwijkt van eerdere Bond-acteurs.

Waar de vorige James Bond-acteurs voordat ze '007' werden in de regel geen hoofdrolspelers waren in grote Hollywood-producties, is Pattinson dat wel. Zo speelde hij vampier Edward Cullen in de vijf Twilight-films (2008-2012) en speelde hij Batman in 2022 in The Batman en in het vervolg dat in 2028 moet uitkomen.

"Ik had niet verwacht dat het zo'n bekende acteur zou worden", zegt ook regisseur Martin Koolhoven tegen de NOS. Hij zou met Pattinson gaan werken in zijn film Brimstone uit 2016, maar Pattinson dacht dat die film niet meer zou doorgaan en had inmiddels een andere rol aangenomen.

Overname

Dat er voor zo'n grote naam wordt gekozen kan volgens Koolhoven niet los worden gezien van de overname van de rechten van James Bond door Amazon. Eerder waren de filmrechten in handen van de familie Broccoli, die nooit kozen voor een echt grote naam. Ondanks zijn aanvankelijke verbazing, snapt Van Koolhoven de keuze goed.

"Ik zie hem wel in een goed avontuur rennen. James Bond is iemand die op de juiste feestjes het goede pak moet aanhebben, met charme met dames moet kunnen omgaan en moet kunnen vechten. Een acteur moet dus veel aspecten kunnen beheersen en ik denk dat Pattinson daaraan voldoet."

Zo zag Pattinson eruit in eerdere grote films:

Hoewel Amazon MGM nooit officieel naar buiten gebracht heeft wie er in de running waren, zongen de afgelopen tijd vooral de namen van acteurs Jack Lowden (bekend van tv-serie Slow Horses), Josh O'Connor (bekend van The Crown) en Callum Turner (grote rol in de Fantastic Beasts-films) rond.

Beheerder van fansite Bondblog.nl en oud-journalist Jasper Hartog verwacht dat de komende jaren wel meer bekend gaat worden over hoe het castingproces verliep. "Nadat Daniel Craig het was geworden in 2005, kwamen ook korte filmpjes naar buiten van andere acteurs die auditie deden."

'Pattinson later overgevlogen'

De drie namen die rondgingen zouden volgens geruchten meerdere scènes hebben gespeeld terwijl ze als James Bond waren opgemaakt, zegt Hartog. "Ik dacht: 'Nou ja, laat het dan maar Jack Lowden zijn.' Maar de casting director was kennelijk niet overtuigd. Het lijkt erop dat Robert Pattinson en Nicholas Hoult daarna zijn overgevlogen, waarna is gekozen voor Pattinson", zegt Hartog.

Net als Koolhoven is Bond-fan Hartog enthousiast. "Toen zijn naam vorige week wat vaker werd genoemd, dacht ik: natuurlijk moet dit hem zijn, die blik in zijn ogen, het is echt een killer."

Pattinson is momenteel in de bioscopen te zien als televisiepresentator Chris Hansen in de psychologische thriller Primetime. Hij heeft waarschijnlijk een deal getekend voor drie Bond-films, maar dat is nog niet officieel bekendgemaakt. Hartog denkt dat dat wel klopt: "Zoals de andere Bond-acteurs ook tekenden voor meerdere films, zodat de nieuwe Bond toch zeker een jaar of tien meekan."

Er is nog niets duidelijk over het verhaal van de nieuwe film. Doordat Pattinson met zijn 40 jaar niet een heel jonge Bond is, verwacht Hartog niet dat de makers kiezen voor een 'reboot' waarbij het verhaal weer wordt verteld vanaf het eerste moment dat Bond spion wordt. "We gaan denk ik weer terug naar de James Bond die Pierce Brosnan speelde: een spion die gepokt en gemazeld is."

Hartog ziet online bij fans dat niet iedereen blij is dat 'Batman' nu James Bond gaat spelen. "Maar dat zag je ook met Daniel Craig in het begin: die zou alleen in een automaat kunnen rijden en er kwam zelfs een site waarbij fans Craig opriepen om zich terug te trekken."

Craig werd zelfs vergeleken met het Lord of the Rings-personage Gollem, zegt Bond-fan Hartog. "Als nieuwe Bond moet je een olifantenhuid hebben: je kunt niet iedereen tevreden stellen."

Regisseur Koolhoven verwacht veel van de film: "De lat ligt heel erg hoog." Hij ziet Pattinson als "een hele leuke, creatieve jongen" die ook toen hij bijna in Brimstone speelde met goede ideeën kwam voor de rol die hij zou spelen. "Dus ik verwacht dat hij zelf een goede inbreng heeft. En regisseur Denis Villeneuve is natuurlijk ook geen kleine jongen."

Coalitie gaat ondanks verwijten met zijn drieën verder, hulp Buma ingeroepen

21 hours 10 minutes ago

Vier lange dagen praten hebben geleid tot "herstel van vertrouwen" tussen D66, VVD en CDA. De drie partijen gaan met elkaar door in het minderheidskabinet en er komt vooralsnog geen vierde partij bij.

Vanochtend is er een extra ministerraad, waarin premier Jetten en de vicepremiers Yesilgöz en Van den Brink hun voorstel over het vervolg van de koers van het kabinet zullen voorleggen aan de andere ministers.

Duidelijk is al wel dat de vicepresident van de Raad van State, Sybrand Buma, gevraagd is om mee te werken aan het maken van werkafspraken met oppositiepartijen voor de begrotingen. Hij wordt vooral adviseur en gaat zelf geen deals sluiten, zeggen Haagse bronnen. Hij krijgt hiervoor een maand de tijd.

Hulp van RvS-voorzitter Buma

Buma is vicevoorzitter van de Raad van State, een belangrijk adviesorgaan van het kabinet. Buma kent Den Haag goed en was na de Tweede Kamerverkiezingen van 2025, toen hij burgemeester van Leeuwarden was, ook informateur.

Na vrijdag op het ministerie van Algemene Zaken en zaterdag en zondag op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum, werden de crisisgesprekken maandag voortgezet in het Catshuis. De hoofdrolspelers verlieten de dienstwoning van de premier na elf uur praten zonder de pers te woord te staan.

Ze lieten het bij een verklaring van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD), dat de partijen elkaar "na intensieve gesprekken" weer hebben gevonden. Details over de afspraken zijn niet bekendgemaakt. Vandaag zullen Jetten, Yesilgöz en Van den Brink na de ministerraad een toelichting geven.

Overvallen

Het kabinet en de coalitie kwamen vorige week in zwaar weer terecht, nadat D66 en CDA een akkoord hadden bereikt met Pro en Volt over een wijziging in het belastingplan, waardoor vermogenden wat meer belasting gaan betalen. De VVD zei zich daardoor overvallen te voelen en sprak van een slecht plan waar ze niet mee konden instemmen.

Het voorstel kreeg toch de voorkeur in de Tweede Kamer, waarna de VVD besloot tegen het hele belastingplan te stemmen. Uiteindelijk wisten D66 en CDA bij de stemming toch een meerderheid te bewerkstelligen, door een overeenkomst te sluiten met de oppositiepartijen Denk, 50Plus, de ChristenUnie en Partij voor de Dieren.

Na het gesprek van vrijdag noemde VVD-leider Yesilgöz het minderheidskabinet toen "een mislukt experiment dat zo niet door kan". Ze eiste een "politieke correctie" op de koers, die zij te links vond. Ze opperde de mogelijkheid van het aanschuiven van een extra, rechtse coalitiepartner, mogelijk JA21. Daar is dus uiteindelijk niet voor gekozen.

Lobby voor terugkeer Huang, maar top Nvidia zou er niets voor voelen

22 hours 7 minutes ago

De topman van Nvidia Jensen Huang werkt aan een mogelijke terugkeer bij het chipbedrijf. Dat schrijft de Britse krant Financial Times (FT) op basis van ingewijden. Volgens de FT lobbyen invloedrijke aanhangers achter de schermen bij de raad van bestuur om hem weer aan te stellen. Wie dat zijn meldt de krant niet.

Topmanagers in Silicon Valley, een regio in San Francisco waar veel techbedrijven zijn gevestigd, hebben een war room opgetuigd waar ze lobbyen voor Huangs terugkeer. Ook zouden ze de steun zoeken van het Witte Huis, zegt een persoon die dicht bij Huang staat tegen de FT. De inspanningen zouden gesteund worden door Huang.

Of het zover komt is nog maar de vraag. De Amerikaanse nieuwszender CNBC meldt op basis van een ingewijde dat het bestuur van Nvidia niet van plan is om Jensen terug te halen. Het bestuur focust zich volgens de bron op een onderzoek naar de voormalige topman.

Huang trad vorige week af als CEO van Nvidia na onthullingen over zijn buitenechtelijke affaires.

Alice Huang

Een van die affaires zou met Alice Huang zijn, een leidinggevende bij het Singaporese bedrijf Megaspeed dat een belangrijke klant was van Nvidia. Huang wordt door Amerikaanse inlichtingendiensten ervan beschuldigd te spioneren voor China.

De VS is bang dat geavanceerde chips in Chinese handen komen waardoor China zijn leger sneller zou kunnen moderniseren en AI-modellen beter zou kunnen ontwikkelen.

De 63-jarige Huang gaf later toe een affaire te hebben gehad en bood zijn excuses aan zijn familie aan.

Meer affaires aan het licht

Vorige week donderdag schreef The New York Times over een tweede affaire van Huang met een directe medewerker van Nvidia. Het zou gaan om de vicepresident bij het chipbedrijf Kimberly Powell.

Een dag later meldde persbureau Reuters dat Huang een derde intieme relatie had met een andere Nvidia-medewerker. Haar identiteit is niet bekendgemaakt.

Een online petitie waarin de raad van bestuur van Nvidia wordt opgeroepen om Huang weer aan te stellen als CEO, is inmiddels meer dan 185.000 keer ondertekend. Bijna 10.000 ondertekenaars zouden medewerkers van Nvidia zijn.

Ook invloedrijke namen uit de techwereld hebben openlijk hun steun aan Huang uitgesproken. Onder anderen Tesla-topman Elon Musk, Tim Sweeney, CEO van videogameontwikkelaar Epic Games en Amjad Masad, CEO van het AI-platform Replit hebben de petitie ondertekend.

Steun van Trump

De Amerikaanse president Trump steunt die oproepen ook. Trump zei vandaag dat Huang "een belangrijke les heeft geleerd" en dat hij er "absoluut geen bezwaar tegen zou hebben" als Huang weer terugkeert als topman bij Nvidia.

De Amerikaanse president zegt dat hij ook niet denkt dat Huang de nationale veiligheid in gevaar heeft gebracht. Hij lijkt daarmee in te gaan tegen zijn eigen inlichtingendiensten.

Trump zegt dat hij niet wist dat Alice Huang een spion was en dat er meer onderzoek nodig was. "Niemand heeft bewezen dat ze een spionne is. Misschien is ze dat helemaal niet", aldus Trump.

Spotgoedkope boodschappen door 'budgetmerkenoorlog', maar prijzen gaan weer stijgen

22 hours 36 minutes ago

Een pak stroopwafels voor 28 eurocent, een pot rode kool voor 26 cent en een pak zilvervliesrijst voor 45 cent? Sommige boodschappen zijn in de afgelopen maanden spotgoedkoop geworden. Hoe kan dat, terwijl de energieprijzen en inflatie wel stijgen?

Sommige producten kelderen dit jaar in prijs: het goedkoopste pak stroopwafels kostte begin dit jaar namelijk nog 78 cent. En ook tal van andere producten van budgetmerken, zoals jam en pindakaas, kosten nu nog maar tientallen centen.

"Het zijn absurd lage prijzen", erkent hoogleraar retail Laurens Sloot van de Rijksuniversiteit Groningen. "Op de spotgoedkope producten verdienen supermarkten bijna niets. Soms leggen ze er zelfs geld op toe. Maar dat hoeft voor hen geen ramp te zijn zolang consumenten ook producten kopen waar nog wel een goede marge op zit."

'Budgetmerkenoorlog'

Sloot zegt dat het supermarkten dan ook vooral gaat om de waarde "van het hele winkelmandje" van klanten. "Of er van een prijzenoorlog sprake is, weet ik niet, maar misschien kunnen we inmiddels wel spreken van een budgetmerkenoorlog."

De belangrijkste oorzaak voor de lage prijzen is de hoge prijsgevoeligheid van consumenten, zegt Sloot. Dat betekent dat consumenten bij prijsverschillen tussen supers relatief snel overstappen naar een goedkoper alternatief. "En als klanten switchen, moeten supermarkten wel mee met dit prijsgeweld."

Met een zo groot en goedkoop mogelijk assortiment aan budgetproducten proberen supermarkten daarom klanten aan zich te binden. Daarbij houden ze de prijzen van de goedkoopste huismerken van concurrenten nauwlettend in de gaten. Als de ene keten de prijs met een paar cent verlaagt, volgt de concurrent vaak snel.

"Het is niet alsof één supermarkt een prijsoorlog uitroept, deze is geleidelijk ontstaan", legt Sloot uit. "Supers willen bij organisaties als Kassa en de Consumentenbond goed uit de bus komen en kijken daarom naar de goedkoopste artikelen in een productgroep."

"Meestal komt een discounter dan als goedkoopste naar voren. Zij gebruiken dat vervolgens in hun marketingcampagnes. Ketens als Plus, Albert Heijn en Jumbo vinden dat vervelend en moeten dan dus mee in dat prijsgeweld."

Langetermijneffect

Maar de onderlinge concurrentie is niet de enige verklaring voor de lage prijzen. Ook de ontwikkeling van grondstofprijzen op de internationale markt speelt een belangrijke rol. Veel grondstoffen piekten in 2022 - na de Russische inval in Oekraïne - en 2023 in prijs, en daalden vervolgens.

Die prijsdalingen zijn niet meteen zichtbaar in de supermarkt. Dat komt doordat supermarkten en leveranciers vaak voor een jaar afspraken maken over inkoopprijzen, wat dus vertraagd doorwerkt in de prijs die consumenten in de supermarkt betalen.

Neem bijvoorbeeld melk, zegt Sloot. "Een jaar of drie geleden kregen boeren daar nog 60 cent per liter voor, dat daalde daarna naar zo'n 40 cent. Dat doet wat met de prijzen van een pak melk en een pakje roomboter."

'Boodschappen 4 tot 7 procent duurder'

Met het einde van het jaar in zicht, denkt Sloot ook dat er een einde komt aan de prijsdalingen. Supermarkten en leveranciers onderhandelen deze maanden opnieuw over de inkoopprijzen, ditmaal voor 2027.

Veel fabrikanten hebben in 2026, na een relatief goedkoper 2025, weer te kampen met stijgende kosten voor hun grondstoffen. "Dat zal leiden tot een hogere kostprijs", aldus Sloot.

Zo is energie veel duurder geworden door de Iran-oorlog en zijn supermarkten vanaf 1 januari meer kwijt aan loonkosten doordat het jeugdloon stijgt. Hoogleraar Sloot verwacht daarom dat boodschappen volgend jaar 4 tot 7 procent duurder zullen worden.

Negatieve voedselinflatie

Voedingsmiddelen waren in augustus, september en oktober gemiddeld goedkoper dan een jaar eerder, constateerde De Nederlandsche Bank (DNB) vorige week. Zogeheten negatieve voedselinflatie is vrij uitzonderlijk: DNB zegt dat dat sinds 2016 alleen in 2021 voorkwam.

Door de dalende voedselinflatie wordt ook de totale inflatie geremd, zegt DNB. Dat is een scherp contrast met enkele jaren geleden, toen de Russische invasie van Oekraïne in 2022 de prijzen enorm opdreef en de voedselinflatie wel 15 procent bedroeg.

Turkse boer in regio Antalya, waar klimaattop is, worstelt met verduurzaming

23 hours 21 minutes ago

Turkije verwelkomde vorige week wereldleiders die bijeenkwamen voor de klimaattop in Antalya. Opvallend was de afwezigheid van een aantal leiders, zoals premier Jetten, president Macron en bondskanselier Merz.

Het weerhield de Turkse president Erdoğan er niet van om in zijn toespraak de gezamenlijke verantwoordelijkheid te benadrukken. "We hebben maar een dak boven ons huis: de hemel, en we hebben maar één tuin: de aarde."

Groene ambities Turkije

Voor gastland Turkije is de top een belangrijk moment om de eigen groene ambities te tonen. Het wil zich nadrukkelijk profileren als een land dat werk maakt van de energietransitie. Turkije wil in 2053 klimaatneutraal zijn. Het investeert in duurzame energie, zoals grote wind- en zonneparken. Toch blijft het ook sterk afhankelijk van kolen.

Ook op het gebied van de landbouw zijn er uitdagingen. De regio-Antalya is bekend als vakantiebestemming, maar het gebied heeft ook rijke en vruchtbare landbouwgrond. In veel dorpen wordt het boerenleven van generatie op generatie doorgegeven.

Grootouders en overgrootouders begonnen er ooit met het verbouwen van fruit. Zo ook de familie van agrarisch ondernemer Tevfik Tekin.

Droogte en overstromingen, 30 procent oogst weg

In zijn mandarijnenboomgaarden ziet hij de gevolgen van klimaatverandering. Waar vorig jaar vooral droogte een probleem vormde, hadden ze dit jaar te maken met overstromingen, zegt Tekin. "Vorig jaar was ons probleem dat het helemaal niet regende. Dit jaar hebben we juist te maken met te veel water."

Hij moest maar liefst 30 procent van zijn oogst weggooien. Vooral een teveel aan water kan grote gevolgen hebben. Wanneer de wortels langdurig onder water staan, kunnen ze gaan rotten en kunnen bacteriële ziekten ontstaan.

"Je kunt het vergelijken met de opvoeding van een kind. Hoe meer stress dat tijdens het opgroeien ervaart, hoe groter de kans dat het op latere leeftijd psychische problemen ontwikkelt."

Tekin heeft twee banen, want rondkomen van alleen het verbouwen van fruit kan niet, zegt hij. Volgens hem moet de landbouw van vandaag zich aanpassen aan het veranderende klimaat. "We moeten het overtollige water dat we krijgen ook van onze landbouwgronden kunnen afvoeren."

Hoge productiekosten inflatie

De overheid steunt de boeren met miljarden Turkse lira. Zo krijgen boeren subsidies, goedkope leningen en hulp bij schade aan hun oogst. "Maar dat is toch niet voldoende om de problemen op te lossen", zegt Tekin. Want er zijn ook nog economische problemen.

Door de inflatie worstelen boeren met hoge productiekosten. Diesel en kunstmest zijn bijvoorbeeld door de belastingen erg duur. Volgens Tekin is het zo ingewikkeld dat boeren zich met veel meer moeten bezighouden dan alleen hun gewassen. "We moeten tegenwoordig voortdurend voorspellingen doen over de toekomstige dollarkoersen en ons afvragen hoe de prijzen van kunstmest en andere productiemiddelen zich ontwikkelen. We zijn eigenlijk ook een beetje een econoom."

Die financiële druk maakt het moeilijk om te investeren in verduurzaming. Er zijn Turkse boeren die werken met kunstmatige intelligentie. De ambities zijn er om de landbouw toekomstbestendiger te maken.

Ook Tevfik gelooft in de mogelijkheden van innovatie en verduurzaming, maar benadrukt dat boeren dit niet alleen kunnen realiseren. Toch probeert hij optimistisch te blijven. Zijn liefde voor het boerenleven en de natuur motiveren hem om door te gaan. "Als je eenmaal aan dit leven gewend bent, kun je er niet meer van loskomen. Ik doe het omdat ik ervan houd."

Gérard Depardieu accepteert straf en biedt excuses aan voor aanrandingen

23 hours 32 minutes ago

De Franse acteur Gérard Depardieu ziet af van hoger beroep tegen zijn veroordeling wegens de aanranding van twee vrouwen. Jarenlang hield hij vol onschuldig te zijn aan seksueel geweld. Maar op de dag dat zijn beroep zou dienen voor de rechtbank ging de 77-jarige overstag.

Depardieu bood zijn "oprechte excuses" aan voor zijn jarenlange wangedrag op filmsets. "Ik heb me lange tijd verborgen achter provocaties en schunnige humor", citeren media uit een verklaring van de acteur. Hij "accepteert" en "begrijpt" zijn straf nu naar eigen zeggen.

'Filmgigant is gevallen'

De acteur is daarmee definitief schuldig aan aanranding op de filmset van Les Volets Verts, uit 2021. Daar heeft hij een regieassistente en een zogeheten setdresser meerdere keren betast. Er was ook sprake van seksuele intimidatie. Depardieu hoeft overigens niet de cel in: hij kreeg een voorwaardelijke celstraf van 18 maanden.

De twee slachtoffers reageerden opgelucht. "Het gevecht is over. De filmgigant is gevallen", zegt een van hen.

Maatschappelijke discussie

In de nasleep van de #MeToo-beweging is Depardieu door minstens twintig vrouwen beschuldigd van seksueel geweld of intimidatie. Er loopt nog een verkrachtingszaak tegen hem. De Franse actrice Charlotte Arnould beschuldigt Depardieu ervan haar tweemaal te hebben misbruikt. Hij verklaarde vorig jaar dat er volgens hem geen sprake is geweest van dwang.

De zaken tegen Depardieu leidden tot een hevige maatschappelijke discussie in Frankrijk. In een ingezonden krantenartikel had een groep van zestig prominenten uit de cultuursector het voor de beroemde acteur opgenomen. De acteurs en kunstenaars vonden dat er sprake was van een publieke lynchpartij. Er was volgens hen te weinig nuance in de kritiek op Depardieu.

De in 1948 geboren acteur was decennia een gevierde naam in de Franse filmwereld. Hij heeft gespeeld in zo'n 200 films en won talloze prijzen.

Checked
1 hour 54 minutes ago
NOS Nieuws - Algemeen
NOS Nieuws
Subscribe to NOS Nieuws - Algemeen feed